Rosatellum: comente si votat

de Maurìtziu Sale

Deretos lìberos

PREMISSA

Sa lege previdit  unu valore mìnimu de su 3% a livellu nazionale pro chi sas listas sìngulas potzant intrare a Parlamentu. Francu sas listas relativas a sas limbas de minoria in ue sa làcana  est de su 20% in cada regione a minoria linguistica, duncas finas in Sardigna. Làcana chi pro sas coalitziones nch’àrtziat a su 10%. Semper sa lege su 36% de sos sègios l’assignat cun su sistema uninominale, su 64% cun su proportzionale. Sos votos a sos partidos in coalitzione chi nche crompant a sa làcana de s'1% si los ant a  partzire sos candidados de sa matessi coalitzione. Suta de sa làcana de s'1%, inbetzes, ant a èssere votos pèrdidos. Non si podet votare cun su sistema de su votu iscrobadu.

Zeru vìrgula: sos chi carràrgiant, ma non càgiant

de Maurìtziu Sale

Sa morte de Sòcrate. Jaques Louis David 1787 (129,5 x 196,2 Servadu in su Moma de Noa York) 

Issos bivent cun sa lusca de mantènnere una creze de primadu inter pares. Bivent die cun die cun s'insuadura de s'elevare a mala bògia subra de sos àteros. E lu faghent publichende pensamentos sugetivos - e lìtzitos, pro caridade - ma faghende·nche·los colare pro veridade ogetiva e universale noa, cunforma a sa chi issos matessi definint betza: sa de totu sos chi imbetzes mantenent unu profilu bàsciu e ùmile, su prus basadu subra de su bonu sentidu, de su connotu istòricu, iscientìficu, ideològicu, reale o materiale chi siat.... Unos cantos libros issoro sunt sa festa de sa negatzione, finas de sas cosas de servare, de costoire, de amparare.

Baddu si at a torrare su turradore

de Maurìtziu Sale

Deretos lìberos

A minores, sètzidos cara a sa tziminera, non fiat ispantu a nos agatare paris cun sos mannos manigende unu traste curiosu a forma de boteddu chi pariat puntu in un’ispidu.  A intro nche ghetaiant cando òrgiu, cando fasolu pitzudu e mescamente cafè galu birdes, pro los intostare o, mègius, pro los turrare e donare·lis cussa cunsistèntzia tracheddaitza pro los pòdere mòlere e impreare in prus de una manera.  Su prus pro los infùndere a pustis  o pro nche los pònnere pròpiu a modde in abba caente (infusione) e otènnere gasi unu tzicu de brou saboridu e nuscosu. O pòddine de cumassare e suìghere pro nde fàghere alimentu a trassa de cocone o modditzosu pro ismùrgiu o gustu protèicu e vitamìnicu.

Subra de sa bràsia la faghiant a oras intreas cun s’andalitorra a manu manca e a manu dereta fintzas a nche bogare su chiu turradu e deretu a mòlere.  Pro custu udreddu, cada bidda tenet sa manera sua de lu numenare. In unos cantos giassos est frunillu o frunìgliu o grunìgliu o trunillu, totu nùmenes leados dae s’ispagnolu hornillo e chi posca ant sighidu àndalas diferentes cun su tempus e cun s’impreu. In àteros est turradore, turracafè, brujagafè, aturradore,  chi protzedent semper dae Ispagna in ue est torrador  e chi posca s’ant leadu cadaunu s’evolutzione sua, sèculu cun sèculu.

Ambas raighinas ispagnolas protzedent a sa segura dae su latinu FÒ-RNUS o FÙR-NUS, faeddu chi benit dae su gregu THER-MÒS (gr. ϑερμός) chi cheret nàrrere Caente o Buddidu, cunforma a sa temperadura pagu o prus arta. Como non s’impreant belle prus e belle in neddue: nen su faeddu, nen s’udreddu.  Ma, sende chi serbiat pro turrare non cafè ebbia, ma fintzas òrgiu, fasolu, lentìgia e àteru laore, oe podimus impreare su faeddu Turradore pro nche lis colare s’erèntzia a sos minores de como. Semper cun s’isperu chi sa limba nostra crescat, si modernizet e chi no li torret contu a unu ditzu chi costumant a mentovare in chirros de Logudoro e atribuidu a baddu cale monarca de su tempus coladu: «Cando fui  Re agattaia su turradore, como chi so Imperadore, nen caffè nen turradore».

Sa Sardigna de De Andrè in noe cantzones

de Lisandru Beccu

Fabrizio de Andrè si nch'est mortu pròpiu in die de oe, su 1999. Si nch'est andadu lassende·nos in eredidade s'istòria de sa mùsica, ma fintzas agigu de s'istòria nostra. Su ligàmene suo cun sa Sardigna est nòdidu e est rapresentadu dae sos momentos de vida colados in Gaddura e dae sas cantzones chi descrient su chi fìamus e su chi galu semus.

Turchia 2016: 358 mortos, 20 atentados, dimissione peruna

de Maurìtziu Sale

Sos Deretos fotogràficos de totu su servìtziu sunt BIA News Desk

In s’ìnteri chi 358 pessones fiant codiende·nche ànima e carena in sos 20 grandu atentados de su 2016 e chi totu sos fertos non b’at àpidu mancu manera pro los contare, sos funtzionàrios de Istadu turcos si nche l’ant colada decrarende semper sas matessi mèmulas: «Un’atentadu orrorosu e vile», «Nois lu cundennamus», «Sos assàchios dinamitardos e armados movent ca nois semus in gherra contra a su terrorismu», «Sa luta nostra contra a su terrore at a sighire semper cun sa matessi rechinta». Nemos chi apat fintzas pensadu ebbia a si dimìtere o a atziones cuncretas e de vàllia.

Sièntzia informàtica. S’algoritmu tramperi (parte segunda)

de Maurìtziu Sale

Google, però oe est perdende sa gherra contra a Facebook. Podimus nàrrere chi s’orizontalidade sua o sos ligàmenes suos, non nos servant prus. Nos nche semus acarende a unu trèmene chi paret prus seguru, ma chi imbetzes est prus perigulosu meda. Su Web de sos sitos sotziales est verticale. Nois movimus dae unu nùmene, eja, ma abarramus subra de cussu nùmene. 

Non chircamus, ma agatamus totu su chi nos proponent. O mègius su chi nos imponent cun unu sistema complicadu e perigulosu chi si nch’est ingurtende totu. Sos giornales, pro nàrrere, sunt collidos a pare, inglobados (Embedded in inglesu) non prus impreende su sistema de agregatzione de sos ligàmenes. Ma sunt publicados deretu in Facebook cun unu sistema verticale.

Sièntzia informàtica. S’algoritmu tramperi (parte prima)

de Maurìtziu Sale

In su giru de pagu tempus, fintzas sos utentes comunos de sos sitos sotziales no ant a dèvere prus pònnere su ligàmene de un’artìculu o de su blog issoro pro lu cumpartzire, pro nàrrere, in facebook o in twitter. B’ant a pessare sos sitos (sotziales) matessi a si nche l’incamerare a sa sola e a lu publicare.

Est de importu duncas a avisare. A pònnere in parte a totu sos chi – e sunt a beru medas – pensant de ischire cada cosa. Sos chi, a bisu issoro, paret chi non b’apat peruna trampa a ue nche potzant rùere, cumbintos comente sunt de sa connoschèntzia issoro. Mescamente sos chi tenent un’assentu distacadu pro non nàrrere de superioridade in sos cunfrontos de sa tecnologia e pròpiu de sos sitos sotziales.

Poberesa educativa. A Sitzìlia e Campània sa primatzia, ma sa Sardigna non si nde riet

de Maurìtziu Sale

Deretos P.Patruno/Save the Children   URL imàgine

Sunt medas sos dilemas chi afrigint sa Sardigna. E pagas sunt sas solutziones. Nessi fintzas a oe. Su fenòmenu prus mannu pertocat su disterru, cun totu su chi li pigat in contu de polìtica, de economia e de assentu sotziale e demogràficu. Sas Comunas sardas sunt 377 in intro a 24.090 km². In prus b'at de nàrrere chi parent ghetadas a fainu, ispainadas a s'isfaddida comente a una giunta de sale subra de su màndigu. Ma s'ispopulamentu no est unu fatu chi non potzamus istransire, no est destinu. Est prus a prestu su resurtadu de sèberos polìticos dislindados, su prus isballiados, sèberos pigados no in Sardigna ebbia, ma pagu prus o mancu in totue si nos bortamus conca a s'Itàlia. E pro sòlitu nos nd'abbigiamus a missa essida, cando sa farta nch'at fatu totu sa trempa de sa paràbola e s'at pigadu su cùcuru giosso.

Sièntzia alimentare. In sa tomata un’elementu essentziale: su licopene

de Maurìtziu Sale

Sa frùtora e s'ortalìtzia tenent colores vàrios ca cuntenent sustàntzias particulares: sos pigmentos. Casta de elementos genèticos naturales chi lis donant como unu e como un'àteru colore. Ma sos colores de pùmora e birdura non sunt infinidos. In totu sunt chimbe. Su biancu, su birde, su grogu-arantzu, su ruju e su biatu-purpurinu. E sas isfumaduras issoro sunt cajone de aprètziu, difatis sa mesa in ue bi sunt tenet un'assentu prus galanu, apetitosu in prus chi no ordinadu. S'aparèntzia, però, fintzas si est de importu mannu, est petzi una intre sas atziones positivas cajonadas dae sos pigmentos.

Referendum. Pro Renzi vitòria de Pirru?

de Màuru Piredda

Deretos fainformazione.it   URL imàgine

15 milliones de tzitadinos italianos, o barda,  nche sunt cròmpidos a sos sègios pro s'espressare  in contu de  estratziones marinas de idrocarburos. S'85,84% de sos chi bi sunt andados at naradu chi emmo a s'abrogatzione de sa normativa chi cunsentit su prelievu de gas o petròliu pro totu sa vida de su giatzimentu. Su 14,16 nât chi nono, a lassare totu comente est. Ma su resurtadu l'at fatu su 68,81% de astensiones. Pro Renzi, su de su "jobs act", ant bìnchidu sos traballadores. Pro Pigliaru,  chi s'astensione la connoschet bene, at bìnchidu su bonu sentidu de sa  gente. Ma chistiones de nche pònnere in sa mesa bi nd'at àteras.

Regeni: noas e cunfirmas anònimas. Sa prudèntzia de Luisi Manconi

de Maurìtziu Sale

Deretos altsantiri.gr  URL imàgine

Su sidis de giustìtzia imponet cunsideru. Anàlisi de cale si siat fatu nche potzat giùghere a sa veridade.  Sa novidade in sas ùrtimas oras est una lìtera anònima chi elencat elementos giai connotos, iscumproados. E unos cantos particulares disconnotos a su pùblicu, ma giai in manos a sa giustìtzia italiana. Cunforma a s’òrdine de sa missiva anònima amus:

•Su secuestru. Ordimingiadu e ordinadu dae su generale Khaled Shalabi, cabu de sa Politzia criminale e de su Dipartimentu  investigativu de Giza. Su matessi ufitziale cundennadu pro torturas e chi decrareit su farsu contraighende·si. Pro issu in antis fiat intzidente istradale, posca delitu de màdrighe omosessuale.

Diabete de tipu 1, campànnia pro imparare a lu reconnòschere

de Lisandru Beccu

Deretos tantasalute, Url imàgine

“Orina in abbundàntzia? Sìdiu meda? Fintzas sos pitzinnos podent tènnere su diabete. Faedda·nde cun su pediatra tuo”. Est custu su messàgiu de sa campànnia de sensibilizatzione subra de su diabete in pitzinnia e subra de sa chetoatzidosi, sa cumplicàntzia prus difùndida.

Emigrantes. Movet su disafiu de sos rimpàtrios in acordu cun sa Turchia

de Maurìtziu Sale

Deretos i.huffpost  URL imàgine

Nch’at coladu in pessu duas dies dae s’acordu Ue –Turchia. Acordu istòricu in contu de migratzione a corfos de dinare e de cuntzessiones imboligosas, cumplicadas e inìcuas. Patu in ue  - a su chi narant unas cantas organizatziones non govenativas -  s’Unione europea nch’at barigadu in prus de unu puntu sas làcanas de su deretu internatzionale. Traighende su sentidu, s’impinnu e su traballu dìligu issoro. 

Sas chèscias movent dae Amnesty International, dae Mèigos sena làcanas, dae Oxfam, dae Fidh e dae Cir, chi si sunt pesadas paris cumpatas contra a su chi ant definidu «s'acordu de sa birgòngia». In ue paret violada sa cunventzione de Ginevra. Cunventzione chi sa Turchia no at mai sutaiscritu, mai collidu e duncas mai rispetadu. Frocant sas crìticas dae totu su mundu. S’assentu internatzionale est in birbìllios a dae chi sos deretos tziviles primàrios, in Turchia, nche sunt torrados pagu prus chi no a farfarùgia.

Dubai. A una maistra palestinesa su nobel pro s’iscola 2016

de Maurìtziu Sale

Deretos Reuters/M.Torokman URL imàgine

Hanan Al Hroub at bìnchidu su nobel pro s'iscola 2016. Ma ite est custu prèmiu? Chie est Hanan Al Hroub? E pro ite at bìnchidu issa ocannu? 

In inglesu li narant Global Teacher Prize  (Prèmiu Globale Maistru). Est ammaniadu, annu cun annu, dae sa Fundatzione Varkey, un'organizatzione sena punnas de balàngiu istituida pro megiorare sos istandard de istrutzione pro sos pipios isvantagiados de totu su mundu. E est a disponimentu pro totu sos maistros chi s'annòditant pro cumpetèntzia e capatzidade in s'annestru de sos pipios chi tenent dificultades de cada casta. Pipios, su prus pòberos, dèbiles, disamparados, chi bivent in cunditziones de misèria a cajone de cunflitos tziviles, a cajone de gherras e de àteras acontèssidas violentas.

Limba italiana. Canguru: animale o metàfora polìtica?

de Maurìtziu Sale

Incarca subra de s'imàgine pro l'ismanniare

Su canguru est un'animale curiosu chi, imbetzes de caminare, isghelat a brincos. Presente su prus in Austràlia, pertenet a sa famìlia de sos macropòdides (sos peimannos), in s'òrdine de sos marsupiales (dae marsùpiu, una genia de bussa chi tenent a banda de dae in antis, in bentre, in ue pro una trata acasàgiant sos minoreddos issoro in pessu nàschidos fintzas a cando non si nch’istitant).

Marijuana? In domo si podet

de Maurìtziu Sale

Deretos usomedico.it URL imàgine

No est reatu, a si pònnere in domo duos fundos de marijuana (Cannabis sativa) pro impreu personale. E duncas mancu pena b'at. L'at afirmadu sa de ses setziones penales de sa Cassatzione cun sa sentèntzia nùmeru 5254/16. Sentèntzia, depositada su 9 de freàrgiu in pessu coladu, in ue resurtat annullada sa cundenna comminada, dae sa Corte de apellu de Trento in su mese de santandria de su 2013, a duos giòvanos de 20 annos. Sos pitzinnos istaiant in pare, more uxorio, in sa matessi domo e aiant pensadu a si nde pònnere duos fundos in intro de un'armàriu sestadu, cun artesania mastrina, a forma de serra. In prus teniant, semper in domo, un'essicadore automàticu. Aina pro su tratamentu de sas fògias una bia goddidas dae su fundu.

Sas Comunas ant a pòdere nàrrere 'adiosu' a su petròliu

de Maurìtziu Sale

Dae oe, cada comuna, fintzas a cumone cun àteros entes parìviles, tenet sa facultade de fraigare Giassos lìberos dae su petròliu. Àreas in ue s'at a pòdere, cun su tempus, abbandonare s'impreu fitianu de su petròliu e de sos derivados suos a favore de sas energias rennoàbiles. Su chi in antis podiat èssere petzi una mira o su bisu romànticu de unos cantos ambientalistas, oe est una realidade. Tzertu su sèberu est lassadu a sos amministradores e a sa sensibilidade issoro chi devet èssere semper arta meda, ma podet èssere ocasione pro leare conca a sa salude e non petzi conca a su profetu econòmicu.

Immigrados e integratzione. Sos inditos de sa Germània

de Maurìtziu Sale

Deretos Bundesregierung/Bergmann URL imàgine

Unos cantos meses a oe, Angela Merkel aiat pronuntziadu custos faeddos «B'amus a reventire». Fiant paràulas solennes, assutas. Teniant s'àera de una promissa fata dae chie ischit su chi est faghende. Su tenore de chie cheret dimustrare a su mundu sas cumpetèntzias suas. E fiant faeddos riferidos a su drama de s'immigratzione. A sas mìgias e mìgias de disamparados chi fiant carchende die cun die sa terra de Germània. In chirca de mègius vida. O petzi in chirca de una vida cale si siat. A dae chi su bonu sunt mòvidos, e galu movende sunt, dae logu rebestu e orrorosu in ue vida forsis est unu faeddu disconnotu.

Renzi: «Oe semus fraighende s'istòria»

de Maurìtziu Sale

Deretos Ansa URL imàgine

Su Senadu at aprovadu su ddl cun sas riformas costitutzionales. L'at fatu cun 180 emmo, cun 112 nono e cun 1 astènnidu. Como tocat a sa Càmera, a ue nche colat  pro s'aprovatzione definitiva. Cara a sos senadores fiat presente fintzas su presidente de su Consìgiu. Renzi - cun faeddos untados a retòrica e cun sa matessi ìndula presumida de chie ischit chi non podet faddire - at arringadu su traballu de su guvernu in contu de riformas costitutzionales. 

«Oe semus fraighende s'istòria», at naradu a boghe lada. «Su pòpulu, senadores istimados, bos at a torrare gràtzias pro su votu de oe e parabenes pro sa majoria assoluta».A coa, mentovende su referendum de cunfirma, at agiuntu chi como «amus a bìdere cun chie istat su pòpulu, si cun nois o cun sos chi narant die cun die chi semus una derrota, unu fallimentu». 

Pro chi cadaunu si potzat fraigare un'idea subra de sa vàllia riformista e a tìtulu doverosu de crònaca, publicamus s'elencu de sos passos prus de importu leados dae su progetu de riforma. In tantu naramus deretu chi sa riforma modìficat e cumpletat sa de su Tìtulu V (fata su mese de martzu de su 2001). Sa chi at introduidu su federalismu. 

CÀMERA - At a èssere s'ùnica Assemblea legislativa e fintzas s'unica chi at a votare sa cunfiàntzia a su guvernu. Sos deputados ant a èssere semper 630 e semper elègidos a sufràgiu universale. Comente a oe.

SENADU - S'at a tzerriare semper Senadu de sa Repùblica, ma at a èssere cumpostu dae 95 elègidos dae sos Consìgios Regionales (21 sìndigos e 74 consigieris-senadores), prus chimbe numenados dae su Cabu de Istadu chi ant a abarrare in càrriga pro 7 annos. Su Senadu nou at a àere cumpetèntzia legislativa petzi pro su chi pertocat sas riformas e sas leges de tenore costitutzionale. At a pòdere rechèdere a sa Càmera sa modìfica de sas leges ordinàrias, ma Montetzitòriu no at a tènnere òbligu perunu pro atzetare o mancu sa rechesta, sena mancu òbligu de majoria. Petzi pro unas cantas leges chi pertocant su raportu Istadu-Regiones, sa Càmera, pro refudare sas rechestas de su Senadu, at a tènnere bisòngiu de sa majoria assoluta.

LEGITIMATZIONE POPULARE - Est sa novidade introduida a su Senadu e protzedet dae una rechesta de una minoria in intro a su Pd. Ant a èssere sos tzitadinos, in su momentu chi sunt eligende sos consigieris regionales a seberare cales ant a èssere dinnos de leare ambas càrrigas: sa de consigieri e sa de senadore. Sos Consìgios regionales ant a ratificare su sèberu.

SENADORES-CONSIGIERIS - Sos 95 senadores ant a èssere partzidos intre sas Regiones, cunforma a su pesu demogràficu, est a nàrrere cunforma a su nùmeru de abitantes. Sos Consìgios regionales ant a elègere cun su mètodu proportzionale sos senadores seberende·los intre sos cumponentes issoro; unu pro cada Regione at a dèvere èssere fintzas sìndigu.

IMUNIDADE - Sos senadores noos ant a èssere tutelados a sa matessi manera de sos deputados. Su Senadu at a dèvere cuntzèdere su permissu pro su chi pertocat avisos de arrestu o intertzetatziones telefònicas.

TÌTULU V - Ant a torrare in manos a s'Istadu unas cantas cumpetèntzias chi como sunt reguladas dae sas Regiones. Comente a s'energia, sas infra-istruturas istratègicas e su sistema natzionale de s'amparu tzivile. In finitias, suta proposta de su guvernu, sa Càmera at a pòdere aprovare leges in ue sa cumpetèntzia est como de sas Regiones «cando b'apat resones de tutela de s'unidade giurìdica o econòmica de sa Repùblica. Diat èssere tutela de sos interessos natzionales».

PRESIDENTE DE SA REPÙBLICA - L'ant a elègere sos 630 deputados e sos 100 senadores (bogados sos rapresentantes de sas Regiones chi sunt previstos oe). Pro sos primos tres iscrutìnios at a ocùrrere una majoria cun sa de tres partes duas de sos cumponentes; dae su de bator iscrutìnios si nche falat a sa de chimbe partes tres de sos cumponentes; dae su de sete iscrutìnios at a bastare sa majoria de sa de chimbe partes tres, ma de sos votantes(oe su cuorum est prus bàsciu, majoria assoluta de sos chi tenent deretu, a mòvere dae sa de bator votatziones in susu).

CORTE COSTITUTZIONALE - Chimbe intre sos 15 giùighes costitutzionales los at a elègere su Parlamentu: 3 sa Càmera e 2 su Senadu.

REFERENDUM - Cun sa riforma b'at a àere unu cuorum prus minore pro sos referendum chi ant regòllidu 800.000 firmas in càmbiu de 500.000. Pro lu cunvalidare ant a dèvere votare su mesu de sos eletores chi ant votadu a sas ùrtimas eletziones polìticas, imbetzes de su mesu de sos iscritos in sas listas eletorales de sas comunas.

DISINNOS DE LEGE DE INITZIATIVA POPULARE - Nche colant dae 50.000 a 150.000 sas firmas chi ocurrent pro presentare unu ddl de abrìtiu populare. Sos regulamentos de sa Càmera ant a dèvere inditare però sos tempos dislindados chi ocurrent pro los esaminare. Clàusola chi a oe no esistit.

LEGE ELETORALE - Sa riforma at introduidu su recursu preventivu - pro su chi pertocat sas leges eletorales - a sa Corte costitutzionale si lu rechedet nessi sa de bator partes una, intre sos cumponentes de sa Càmera. In mesu a sas normas transitòrias nch'est fintzas sa possibilidade de unu recursu preventivu giai in custa legisladura. Duncas s'Italicum, si esseret aprovadu, si nche diat pòdere agatare deretu cara a sa Corte costitutzionale.

PROVÌNTZIAS - Nch'ant a èssere catzadas dae sa Costitutzione. Atu indispensàbile pro nche las abrogare a manera ufitziale.

CNET - Nch'at a èssere abrogadu su Consìgiu natzionale de s'economia e de su Traballu, òrganu costitutzionale cunforma a sa Carta de su 1948.

Sardigna, ipertrofia legislativa. Ma, narat Ganau, su 2016 at a èssere s’annu de sas riformas

de Maurìtziu Sale

Su 27 de làmpadas de su 1949, cun su nùmeru 1 amus sa prima lege regionale de Sardigna (lege posca abrogada, su 5 de martzu de su 2008 dae su presidente Soru, cun s'artìculu 8, paràgrafu 13 de sa lege n. 3). Trataiat de unu gastu regionale permanente pro sa luta contra a sas maladias sotziales. 

Dae tando, dae su 1949 e finas a su mese de freàrgiu de su 2014 - data de intrada in càrriga de su presidente Pìgliaru - sas leges in vigore, in Sardigna, fiant in totu 1959. In 65 annos, 1959 leges. 30 leges s'annu. Cada mese una lege e barda. Una mèdia de 1,25. Nùmeros de importu, cunforma a una populatzione de in pessu 1millione e 600mìgia abitantes. E in mèngua costante.