Rosatellum: comente si votat

de Maurìtziu Sale

Deretos lìberos

PREMISSA

Sa lege previdit  unu valore mìnimu de su 3% a livellu nazionale pro chi sas listas sìngulas potzant intrare a Parlamentu. Francu sas listas relativas a sas limbas de minoria in ue sa làcana  est de su 20% in cada regione a minoria linguistica, duncas finas in Sardigna. Làcana chi pro sas coalitziones nch’àrtziat a su 10%. Semper sa lege su 36% de sos sègios l’assignat cun su sistema uninominale, su 64% cun su proportzionale. Sos votos a sos partidos in coalitzione chi nche crompant a sa làcana de s'1% si los ant a  partzire sos candidados de sa matessi coalitzione. Suta de sa làcana de s'1%, inbetzes, ant a èssere votos pèrdidos. Non si podet votare cun su sistema de su votu iscrobadu.

In ue semus? Su carrabusu nos dat contos giustos

de Maurìtziu Sale 

Deretos: Progetu Autodeterminatzione

In contra tendèntzia a su chi unu si diat isetare in contu de eletziones polìticas italianas, in Sardigna, oe, su cumpartu prus firmu paret su cumpartu indipendentista. Podet èssere misturu de abba cun ògiu chi, duncas, non prendet. Podet èssere emulsione. A dae chi si presentant pro sa prima bia, non sunt datos iscientìficos, sunt istatìstica. Siat comente si siat, sunt belle totus a unu. Non sunt Unu, craru, ma s'unione b'est e sunt cosas chi tocat a bogare a pìgiu.

Amirallos...gente disconnota

de Maurìtziu Sale

Deretos lìberos 

B'aiat un'òmine de pagu prus o mancu trinta annos, a printzìpiu de s'otighentos chi  - pro li leare cabu a su mare, a su bentu e a sas malintragnas issoro - s'aiat imbentadu unu sistema pro lis pigare sos sestos. Pro lis medire alentu e verbore. Galu oe - a livellu internatzionale e cun totu sos eleboradores a disponimentu, sos satèllites e no isco cantos udreddos tecnològicos - est e abarrat sua, sa manera de nche li collire sas trassas a su tempus. Nos inditat cantu potzat dòlere un'iscavanada lìcuida o un'abentada traitora. S'òmine fiat Francis Beaufort, amirallu britànnicu. E pro oe nos dat contos giustos de sa surra chi nch'amus a bìnchere in Sardigna, sas oras imbenientes, cun corfos bene sestados de maestrale chi ant a lassare surcu ladu in sa memòria.

Universidade de Casteddu, resèssidu su primu trapiantu de manu sintètica

de Maurìtziu Sale

Deretos TgCom24

Cun un'Ansa de sas 12:30, eris s'Universidade de Casteddu at dadu a intèndere chi su primu trapiantu de manu sintètica, cun mecànica miniaturizada e cun sensu tàtile, est resèssidu. S'interventu l'at fatu s'iscuadra de chirurgos ghiada dae Paolo Maria Rossini, in su Policlìnicu Gemelli de Roma, ma su progetu de sa pròtesi noa, mescamente sa miniaturizatzione de sos cumponentes eletromecànicos, est istadu cuntzepidu e realizadu in Sardigna.

Sa repùblica noa de Catalugna

de Maurìtziu Sale

In sa Repùblica noa – finas si galu no ufitziale – de Catalugna, Repùblica partzida in duos, ant bintu sos indipendentistas (majoria assoluta 47,5% e 70 sègios), ma su primu partidu est Ciudadanos, unu corpus unionista fintzas a su Dna, in manos a s’abogadu Inés Arrimadas (43,4% e 52 sègios). S’iscudidura, pagu cosa a nàrrere sa veridade, nche la collit Ada Colau, sìndigu de Bartzellona, cun in pessu 8 sègios.

Sa conduta in tempus de oe

de Maurìtziu Sale

Deretos lìberos

Forsis a calicunu no nde l'importat nudda de sos sitos sotziales, de  comente si diant dèvere impreare o de comente siat mègius, a bias, a no los impreare pro nudda. Forsis emmo e forsis nono. B'at però, in intro a custa forma noa de comunicatzione, una funtzione de grandu importàntzia  umana: su cuntatu cun persones chi non connoschimus. In intro a Facebook, pro nàrrere, b'at còdighes (in messàgios o istados) in ue a bias no at sensu perunu a intervènnere, mescamente si s'argumentu pesadu no est cosa chi nos pertocat. Non si podet àere unu pàrrere pro cada cosa. 

A bortas, semper pro esèmpiu, nos paret chi calicunu siat narende tontesas o issolòrios chi no nche los brincat caddu. Ma est petzi un’impressione nostra ca imbetzes, a pustis, meledende·bi, nos abbigiamus chi est comunichende cun unu còdighe chi nois non connoschimus e chi mancari est connotu petzi dae unu grustu minore de amigos suos virtuales.  Unu grustu  in ue issu b’est dae meda e at àpidu tempus pro lu praticare, su còdighe. E at àpidu manera pro nche nde sejare àteros internos, pro los impreare e a pustis pro los amparare puru. Nois, mintzendende·nos·nche a mesu, non faghimus àteru chi no a nch’isòrvere custa armonia, istorbende·los de badas, sena motivu perunu.  Non connoschimus su còdighe e a bias mancu nos nd'importat. 

Nos importat, duncas, a lis dare infadu ebbia, barighende·nche su rispetu e corfende sa dignidade.  Pro nàrrere, cando allegamus de su tempus chi dêt bènnere, cun amigos o parentes, no est chi nos importet de su tempus, bonu o malu chi siat. Nos interessat a allegare cun calicunu chi in cussu momentu potzat cumpartzire su còdighe nostru de cuntatu: su tempus.  Lu faghimus pro nche pesare dae mesu sas muridinas, pro nch'iscagiare s'àstragu e pro nche colare, podet èssere, a chistiones de vàllia. In càmbiu, su de intervènnere sena resone est a las fraigare cussas muridinas e unas cantas bortas fintzas a si nche cuare in palas pro iscùdere a s'isfaddida. Semper e cando, Facebook o mancu, cadaunu est semper a tempus pro s'istaret in tretos suos. Sena duda peruna.

In die de oe | Micheli Schirru fusiladu dae sos fascistas

de Maurìtziu Sale

In die de oe, su 1931, suta su fascismu prus rebestu, fusileint a Micheli Schirru, pro aeret petzi pensadu de nch'ispèrdere a Mussolini. Schirru, anàrchicu sardu, nàschidu in Pàdria su 1899 e pesadu in Putumajore finas a sos sèighi annos. Posca a rodeu intre Itàlia, Frantza, Germània finas a su disterru, pro divènnere tzitadinu de sos Istados unidos, su 2 de santandria de su 1920. Torradu a Europa, a Frantza, a bia de nadale de su 1930, teniat un’idea ebbia: ochìere a Mussolini comente mèdiu ùnicu pro nche derrùere su fascismu. Su 2 de ghennàrgiu de su 1931 moveit dae s’istatzione de Parigi a ue nche l’aiat acumpangiadu Emìliu Lussu, grandu amigu suo e cussigeri. Cròmpidu a Itàlia, su pensu suo s’ispaineit in totue. Su restu est istòria connota. Protzessadu de repente pròpiu pro s’idea malassortada,  retzeit sa sentèntzia de cundenna sa die in antis de sa furca. Su dispositivu fascista serraiat cun una frase presumida càrriga de òdiu e de barra: «Peruna clemèntzia e perunu cunsideru. A chie atentat a sa vida de su dutze, atentat a sa mannesa de s'Itàlia e atentat a s'umanidade intrea, ca su dutze est patrimòniu de s'umanidade. Morte siat cun su mèdiu de su fusile». Sa die de sa dispedida, ferros in burtzos e bilandra in cambutzos, nche crompeit, suta sas imbèrghidas de sos iscuadristas, a Casal Braschi pro s'esecutzione. E in cue sa timòria sua si mestureit a s'ispantu, cando si fiat sapidu chi unos cantos mìlites sardos aiant espressadu  rechesta pro pòdere leare parte a su plotone ferale. Tando, cando li pregonteint si teniat unu disìgiu particulare in antis de nche codiare custu mundu, serreit sos saliares e isteit a sa muda, sos ogros bìdrinos cara a sos cunterràneos suos. Comente nche carrigheint su corfu a sa canna de su muschete, aboghineit duos faeddos ebbia «Bivat s'anarchia!», cun totu s'alenu chi galu nche costoiat in unu corpus istrìgile e patidu.

In die de oe | Su Nepal nche colat a repùblica

de Maurìtziu Sale

Su mese de nadale de su 2007, su parlamentu nepalesu aproveit un'emendamentu costitutzionale pro nche tragare su pòpulu dae sa monarchia conca a sa repùblica. Su passàgiu definitivu, cun una votatzione belle unànime de s'Assemblea costituente, est istadu pròpiu in die de oe, su 2008. Su Nepal, cun a capitale Kathmandu (1400 metros subra de su livellu de su mare), cun a presidente Bidhya Devi Bhandari e a Primu ministru Pushpa Kamal Dahal, est duncas sa repùblica prus giòvana de su mundu. S’assentu polìticu est de repùblica federale.  Sa limba ufitziale est su Nepalesu, in ie fintzas Nepali. Una limba de orìgine pahari (pahar est su monte nda), chistionada in Nepal, Ìndia e Buthan ebbia. Sa moneda est sa Rupia nepalesa.

In die de oe | S'eletzione de Valéry Giscard d'Estaing

de Maurìtziu Sale

Valéry Marie René Georges Giscard d'Estaing, est istadu presidente de sa repùblica frantzesa. A sa càrriga bi crompeit pròpiu in die de oe, su 1974 e la serveit fintzas a su 21 de maju de su 1981. Ma cun pagos votos de iscartu. Si nch’istesieit dae su pensu de De Gaulle e sos prus lu valuteint, a su tempus, unu grandu reatzionàriu fintzas si, sos primos meses de presidèntzia chircheit de sustènnere propostas progressistas. Comente a Les changement dans la continuité una genia de ossimoru chi no l’aiant perdonadu mancu sos matessi cumpàngios de partidu. Republicanu de màdrighe liberale, fiat nòdidu pro s'esseret semper ischieradu a favore de su federalismu europeu e pro esseret istadu su primu presidende de sa Cunventzione europea pro su venidore de s'Europa. Òrganu pro tempore de s'Ue fuit un'istitutzione chi dureit su tantu de un'illampigiada: in pessu duos annos. E crompende petzi a unu de sos obietivos prefissados, sa Costitutzione europea. Fintzas a cajone de su referendum de su 2005 chi nde cheriat sa negatzione promòvidu cun fortza dae Frantza e Olanda.  Referendum in ue mescamente sos frantzesos voteint pro nche l'abolire.

In die de oe | Me culpa de su New York Times

de Maurìtziu Sale

Su 26 de maju de su 2004, su New York Times pùblicat una noa de autocrìtica in ue ammìtit chi no aerent iscumproadu sas fontes pro su chi pertocaiat sa presèntzia de armas chìmicas contra a sa massa, in Iraq. Presèntzia - ammentemus - notificada dae Colin Powell, su segretàriu de istadu americanu de tando, cun unas cantas fotografias satellitares chi aiat giustificadu s'atacu de Bush contra a Saddam in su 2003. Sa diretzione de sa testada leeit su disinnu pro su mea culpa ca, finas a tando e pro sòlitu, si fiant semper ischierados contra a cale si siat gherra. Atroghende chi nche fiant rutos a intro de sa pratera, pro neghe issoro matessi, ca no aiant verificadu si s'orìgine de sa noa ispainada dae Powell esseret verdadera o mancu. S'autocrìtica est essida un'annu a pustis chi Bush decrareit s’atacu, a disacatu cròmpidu, cando nemos aiat agatadu in Iraq peruna arma chìmica de derrota massiva.

In die de oe | In Lìbanu festant sa Liberatzione

de Maurìtziu Sale

Su 25 de maju de su 2000 est die marcada a fogu in s'istòria mediorientale. Sas dies, sa Resistèntzia libanesa cun sas milìtzias isciitas de Hezbollah e cun su sustegnu de su pòpulu intreu, nche catzeit sas fortzas israelianas de ocupatzione dae su Sud de su paisu e dae su Bekaa otzidentale. Sena intrare a mesu de sos detàllios de màdrighe imperialista e coloniale chi sìngiant s'istadu de Israele, est de importu mannu a nos ammentare chi est sa prima bia chi s'esèrtzitu israelianu patit una derrota militare che a cussa. Sa Resistèntzia libanesa si moveit cunforma a sos inditos de sa risolutzione de su Consìgiu de seguresa de s'Onu. Sa nùmeru 425, chi imponiat a s'istadu ebràicu su retiru de repente e sena cunditzione peruna dae sa terra libanesa. A pustis de 22 annos de ocupatzione, cumintzada su 1978.

In die de oe | Su putzu de Kola

de Maurìtziu Sale

Su putzu de Kola (in russu Kol'skaja sverchglubokaja skvažina) est istadu unu progetu de trivellatzione chi teniat comente obietivu s'istùdiu e sa chirca in àmbitu geològicu. Unu grustu de iscientziados sovièticos, movende su 24 de maju de su 1970 nch'ammanieint unu protocollu geochìmicu e geofìsicu chi galu oe non nde tenet parìviles. Sa trivella chi impiteint a su cumintzu pro iscavare su putzu, fiat una Uralmaš 4E e a pustis semper una Uralmaš, ma denumenada SG15000. Su situ de s'iscavu est a curtzu a sa biddighedda de Zapoljarnyj chi s'agatat a meridione in sa penìsula de Kola, dae ue nche leeit su nùmene su progetu. Nche crompeint  a 12.261 metros de profundidade, in làmpadas de su 1989, marchende·nche unu primadu chi galu oe nemos nch'at barigadu impreende una trivella sìngula.

In die de oe | Morint a Giovanni Falcone

de Maurìtziu Sale

Su chi in die de oe nos ammentamus comente su degollu de Capaci, in Sitzìlia, fuit un'atentadu de màdrighe mafiosa ammaniadu su 1992 dae "Cosa nostra", in sa A29, conca a Palermo, a curtzu a s'iscansadòrgiu pro sa comuna de Capaci. In su disacatu cajonadu dae una bomba, b'aiat mortu chimbe persones: su magistradu Giovanni Falcone, nòdidu pro sa luta contra a sa màfia, sa mugere Francesca Morvillo e tres agentes de s'iscorta guvernativa. Sena intrare a sos particulares chi pertocant sos imputados, sos grados de giudìtziu e sas cundennas, bàgiat petzi s'ammentu de totu su traballu chi finas a tando Falcone aiat fatu contra a sa màfia e mescamente contra a sa contaminatzione chi fiat (e galu est)  patende·nde sa polìtica.

In die de oe | Itàlia: Legalizant s’istrumada

de Maurìtziu Sale

Su Parlamentu italianu, barighende·nche onni duda subra de s'ammissibilidade morale, in die de oe, su 1978, cun sa lege n. 194/78 doneit a cada fèmina sa facultade de seberare si cròmpere o mancu a sa maternidade. Sa lege, 22 artìculos de màdrighe làica, est istada una grandu conchista de tzivilidade, sende chi s'istrumada fiat sugeta, e galu est, a cumbinchimentos èticos e a s'orientamentu religiosu. Sugeta a sas pressiones seculares de su Vaticanu. E sugeta, prus in generale, a cuntzetos malos a ismartire comente a su de sa bida o de s'ànima.

Giru de Itàlia: pensende cun sa conca de Aru

de Maurìtziu Sale

Deretos gazettadellosport

Amus unu curridore, in Sardigna, chi como a dolu mannu est sètzidu cara a sa televisione. Abbaidende sa cursa chi no at pòdidu cùrrere e isgranende rosàrios angenos.  Mùsculos longos, nervosos, in intro a ancas de zenteruja. E coro mannu. Coro de trau muscadu.

In die de oe | László Tóth iscòrniat sa “Pietà” de Buonarroti

de Maurìtziu Sale

Su 21 de maju de su 1972, László Tóth, geòlogu australianu, intreit a banda de mangianu a sa Basìlica de Santu Pedru, in Roma. A ora de sas 11.30, a unu prontu, nche barigheit cun unu brincu sa barandìllia posta pròpiu pro mantènnere su pùblicu a unu chirru dae s'istàtua de sa "Pietà" de Michelangelo. Fiat un'òmine a barba grussa, artu belle duos metros. A pustis de su brincu, si nche bogheit sa giubba, forsis pro si mòvere mègius, si firmeit agigu cara a s'òpera màstrina meledende e, cun unu marteddu pro geòlogos,  nche li porreit su primu corfu a sa conca. Posca dende cara - baddu pro ite - a non fèrrere su Cristos, sigheit a iscùdere corfos a s'isfaddida, a sos bratzos, a cara e a sa carena de sa Madonna bentulende·nche bìculos e bìculos de màrmuru. Paris cun sos corfos iscudiat iscràmios de incumandamentu in limba italiana:«Cristos est torradu a bida! Deo so Cristos!». L'arresseint unos cantos vìgiles. Cando però, in cuestura, lu porrogheint pro ischire sas resones de cussa atzione rebesta, nargeit chi non cumprendiat perunu faeddu de su chi li fiant pregontende e àteros issolòrios de cada casta cun riferimentos a sa natura divina sua. No lu cundenneint, ma, a pustis de duos annos de manicòmiu, nche lu rimpatrieint. Oe s'istàtua est restaurada e esposta, ma nemos si bi podet acurtziare prus a la tocare, ca nch'est in palas de unu bidru grussu oto tzentìmetros.

Prima die de maju, ùrtima die de traballu

de Maurìtziu Sale

A iscrìere carchi cosa in contu de traballu, oe, Prima die de maju, diat dèvere èssere unu praghere in prus chi no unu dovere. Ma no est fàtzile e mancu discansosu est sena chi s’arrischet de èssere ridìculos o peus, ofensivos. E in Sardigna, si diferèntzia b’at, galu de prus. Fintzas marchende·las, sas disparidades chi bi sunt intre sos sardos e su restu de una repùblica fundada pròpiu subra de su traballu, s’arriscu abarrat e cun issu s’anneu.

In die de oe| Su Cern annùntziat: su world wide web de badas pro totus

de Maurìtziu Sale

Deretos lìberos

S'idea de su World Wide Web fiat nàschida su  1989, in su Cern (Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire) de Ginevra, in Isvìtzera. Unu intre sos laboratòrios de fìsica  prus importantes in Europa. A pustis de sos primos annos in ue l’impreeint petzi sas comunidades iscientìficas, su 30 de abrile de su 1993, su  Cern disinneit a lassare su www famadu, a disponimentu de su pùblicu rinuntziende a cada deretu de autore. Sa tecnologia fiat simpre e discansosa a l’impreare,  duncas, in su giru de pagu tempus, fiat destinada a s’ispainare peri totu su mundu. Unos cantos annos de rodàgiu e su www devenneit, e galu est,  s’ùnica modalidade pro nch’imbiare e retzire datos in Internèt. Decreteit duncas sa nàschida de sa chi oe mutimus sena duda era digitale.

In die de oe | Milanu: Claretta e Benito apicados conca a giosso

de Maurìtziu Sale

Deretos lìberos

Sa die de oe, su 29 de abrile de su 1945, nch’est marcada a fogu in s’istòria ca, in Milanu, in su Pratzale de Loreto, aiant apicadu francas a susu sas carenas oramai sena vida de Benito Mussolini e de Claretta Petacci.  Los aiant fusilados sa die in antis in Dongo, in provìntzia de Como. Si nch’acabbeit gosi, a garbu pagu dèghidu, una de sas peus sumanas in s’istòria de s’umanidade. Perunu pathos, peruna pietas, perunu faeddu de agiùnghere. Lassemus chistionare sa fotografia e fatzamus cùrrere un’iscràmiu: Unu fascista est semper unu fascista, siat òmine o fèmina o siat chie si siat.

In die de oe | Roma: inaùgurant a Cinecittà

de Maurìtziu Sale

Deretos Wikipedia

Fiat su 28 de Abrile de su 1937, sa die chi, in Roma, aiant inauguradu, a probe de sa carrera Tuscolana in s’apendìtziu de Don Bosco, sos Istùdios tzinematogràficos de Cinecittà. Lu batijeint Su Fraile de sos bisos. Ma fintzas de sa propaganda fascista, a dae chi galu oe, in sa sede sua b’at una gigantografia de Mussolini in palas de una tzinepresa cun suta s’iscrita «Su tzìnema est s’arma prus potente». Unu grandu cumplessu de teatros chi perteniant a s’impresa Cinecittà Luce SpA. A pustis, dae su 1997, e tzedende agigu a s’americanismu imperante in contu de tzinematografia, l’ant postu Cinecittà Studios SpA, in ue su faeddu “Studios” nche giughiat cun su pensamentu a su bastione de Hollywood. Semper cunsiderada su bèrtighe de s’indùstria tzinematogràfica italiana, l’ant impreada su prus pro produtziones istràngias  e mescamente  televisivas. In Cinecittà ant giradu prus de  3000 films, in ue 90 ant retzidu nessi  una candidadura a su Prèmiu Oscar e in ue 47 nch’ant bìnchidu s’istatuedda de oro. B’ant traballadu registas e atores de grandu vàllia, italianos e internatzionales: movende dae Federico Fellini pro nche cròmpere a Francis Ford Coppola, dae Luchino Visconti  a Martin Scorsese. Oe, su presidente est Luigi Abete chi, in pare cun Roberto Benigni e cun sa mugere e atora Nicoletta Braschi, gestint fintzas un’àteru cumplessu simigiante in su nùmene e in sa sustàntzia bastante americanizados: sos Umbria Studios SpA, in Terni (Ùmbria).