In die de oe | S'iscièntzia perdet a Charles Darwin

de Lisandru Beccu

Nemos prus de issu fagheit lughe subra de s'orìgine de s'òmine. Charles Darwin che coleit sa vida intrea esaminende s'evolutzione de s'òmine e su raportu intre iscièntzia e religione. Istudieit meighina che a su babbu e a su giaju. S'amore istremenadu pro sa biologia e pro sas iscièntzias naturales li permiteit de collire materiale meda pro formulare sa teoria de s'evolutzione. Su traballu lu presenteit in "S'orìgine de s'ispètzie". Una tesi rivolutzionària chi descriet, tràmite sa seletzione naturale, s'evolutzione de sos organismos de sa matessi ispètzie. Sa Crèsia Anglicana no atzeteit sos istùdios de s'iscientziadu e petzi in su 2008 s'abbigeit de s'importàntzia de sas chircas, ammitende chi cussu traballu cuntribueit a megiorare su raportu intre òmine e ambiente. Charles Darwin si nche morgeit in die de oe, fiat su 1882.

In die de oe | S'iscoberta de Uranu

de Lisandru Beccu

Deretos lìberos

Tocat de torrare a dae segus de 236 annos. Fuit su 1781 cando William Herschel iscoberreit a Uranu. Pro s'agiuare cun sa chirca, s'astrònomu impreeit fintzas unu telescòpiu. Difatis, su praneta est su primu a èssere iscobertu cun su contributu de sa tecnologia. S'iscientziadu però non reconnoscheit deretu chi su chi fiat abbaidende fiat unu praneta, ma lu catalogheit comente isteddu cun sa coa. Lu numeneit Georgium Sidus, in onore de su Re britànnicu George III. Petzi a pustis s'abbigeit chi fiat unu praneta, ma sas àteras natziones e istados no atzeteint su nùmene. Duncas, dae Georgian Planet mudeit torra nùmene in Uranus. Uranu est su de tres pranetas prus mannos de su sistema solare in òrdine de diàmetru e su de bator cunsiderende sa massa.

In die de oe | Carbòniu-14: iscièntzia o metàfora?

de Maurìtziu Sale

Deretos lìberos  URL imàgine

Su Carbòniu-14, fintzas Ràdio-carbòniu, est un’isòtopu radiativu de su carbòniu cun 6 protones e 8 neutrones. Nche lu sejeint sa prima bia duos iscientziados americanos de s’Universidade de Berkeley, in Califòrnia, pròpiu in die de oe, su 1940. Martin Kamen e Sam Ruben, custos sos nùmenes, nche l’isoleint in su laboratòriu radiològicu e ispaineint sa noa peri sas rivistas iscientìficas mentovende però cun onestade, fintzas a Franz Kurie, àteru chircadore chi nd’aiat annuntziadu sa presèntzia giai in su 1934. 

S’isòtopu tenet una vida longa, belle eterna si diat pòdere nàrrere, cunforma a sos organismos presentes in sa Terra chi nche lu suspint die cun die integrende·lu a sa carena issoro. Permitit duncas de connòschere s’edade de ite si siat: minerale, animale o vegetale  A pustis de sa morte - o de sa disgregatzione in casu de minerales e vegetales - cale si siat organismu, acabbat de suspire su Carbòniu-14. Sa cantidade presente in s'organismu in s'istante de sa morte, andat menguende die cun die e illebiende sa presèntzia sua annu cun annu, a cajone de su decadessimentu radiativu. Su printzìpiu si narat Datatzione radiomètrica de campiones orgànicos.Si agatamus unu manufatu de brunzu in logu de nuraghe, cun su C-14 podimus connòschere su perìodu particulare in ue l’ant fraigadu. Fintzas sa die. Sena peruna faddina temporale.

Una curiosidade. De s’iscoberta, si nde podet fintzas fàghere un’impreu metafòricu e befulanu. Pro crèschere s’assentu fraseològicu sardu e pro nch’ammaniare testos chi pesent una bona mùtria, sos iscritores diant pòdere impreare s’iscoberta californiana, pagu prus o mancu, a custa manera. A sa pregonta:«Cantu tempus est chi  bi fiat, in Regione, Felicetto Contu?» podet èssere chi nos rispondant:«Eh... bae chirca, bi diat chèrrere su Carbòniu-14!» 

In die de oe | Apple: in bèndida su primu Macintosh

de Maurìtziu Sale

Deretos Apple URL imàgine

Sa Apple ponet in bèndida su primu elaboradore Macintosh pròpiu su 24 de ghennàrgiu de su 1984. Su nùmene bi l’aiat dadu Jef Raskin, isvilupadore de su progetu e amigu corale de Steve Jobs. Protzedet dae una calidade particulare de mela (in inglesu pròpiu apple): sa Macintosh. A pustis su nùmene s’est assestadu in Mac ebbia e oe est iMac. Su Mac 128K, su primu de una sèrie longa, fiat dotadu de su sistema operativu OS X, nùmene chi tenet galu oe, fintzas si mudadu in macOS, cun totu chi s’evolutzione sua nch’est cròmpida a livellos gasi avantzados e segretos chi perunu cuncurrente s’est atrividu a nde sighire o a nd’impreare sas distintas tècnicas. S’ùrtimu modellu de Mac est  su “iMac Pro" presentadu  su 2016, in cabudanni, cun su sistema operativu macOS Sierra. Nùmene leadu a imprestu dae sos montes de sa Sierra Nevada, In Califòrnia.

E beneminde IPhone, su babbu mannu de sa telefonia mòbile

de Maurìtziu Sale

Steve Jobs in su 2006. Deretos GizModo  URL imàgine

Deghe annos a oe naschiat su Iphone. E no est ipèrbole a lu cunnotare comente a unu meràculu de sa tecnologia mòbile. S’imbentu chi at dadu impèllida a unu setore – su de sas telecomunicatziones – chi fiat sonnis sonnis o belle mortu a dae chi nemos bi reventiat prus a creare cosa noa. Sa gherra cummertziale in su 2006 sighiat una currente revessa cunforma a su maschilismu imperante: fiat a chie lu teniat prus minore! Oe imbetzes – e semper torrende gràtzias a Steve Jobs - sa rechinta est a chie nche podet insertare cantos prus aplicativos possìbiles in intro a un’iscatuledda manna, pagu prus o mancu, cantu a unu taschinu. «Su sistema Ios (brevetu de Apple) est semper a caddu  - narant sos organizadores de su CES Tech de Las Vegas - ma fintzas Android, suta s’isprone issoro,  est creschende die cun die cun prejos pro cada butzaca». E - semper impreende·los cun giudìtziu -  cun grandu profetu pro sa mobilidade de sas noas e de sos cuntatos umanos, agiunghimus nois. Bastet a pensare chi 20 annos a oe, un’elaboradore sofisticadu e progredidu che a custu, no lu teniat mancu su presidente americanu.  A tempus prus. 

Nobel 2016 pro sa meighina a Yoshinori Ohsumi

de Lisandru Beccu

Deretos AP. Url imàgine

Est giaponesu su de 106 prèmios Nobel pro sa meighina. L'at annuntziadu su segretàriu de su comitadu mèigu Thomas Perlmann in su Karolinska Institutet de Istocolma. Su reconnoschimentu est andadu a Yoshinori Ohsumi, professore de 71 annos in su Tokyo Institute of Tecnology.

At retzidu su prèmiu gràtzias a sas chircas suas subra su mecanismu de retziclu de sas tzèllulas, faina chi est a sa base de totu sos èsseres viventes e chi si narat àuto-fagia. Est una funtzione chi permitit a sas tzèllulas de si nche liberare de totu sas sustàntzias de iscartu, imbiende·nche·las a unu repartu dislindadu chi las elìminat: su lisosoma.

S'ipòtesi de s'esistèntzia de custu mecanismu fiat ipotizada giai in sos annos '60, ma sas chircas de s'istudiosu Ohsumi, in sos annos '90, ant definidu mègius su protzessu.

Sa cannabis e sos profetos a sa vista

de Lisandru Beccu

Deretos terremarsicane. Url imàgine

S'iscoberta arribat dae su Canadà e faeddat de sos cannabinòides, sustàntzias chi diant pòdere èssere a tretu de crèschere s'atividade de sas tzèllulas retìneas, megiorende sa vista. Sa chirca est publicada in sa rivista eLife.

Sièntzia informàtica. S’algoritmu tramperi (parte segunda)

de Maurìtziu Sale

Google, però oe est perdende sa gherra contra a Facebook. Podimus nàrrere chi s’orizontalidade sua o sos ligàmenes suos, non nos servant prus. Nos nche semus acarende a unu trèmene chi paret prus seguru, ma chi imbetzes est prus perigulosu meda. Su Web de sos sitos sotziales est verticale. Nois movimus dae unu nùmene, eja, ma abarramus subra de cussu nùmene. 

Non chircamus, ma agatamus totu su chi nos proponent. O mègius su chi nos imponent cun unu sistema complicadu e perigulosu chi si nch’est ingurtende totu. Sos giornales, pro nàrrere, sunt collidos a pare, inglobados (Embedded in inglesu) non prus impreende su sistema de agregatzione de sos ligàmenes. Ma sunt publicados deretu in Facebook cun unu sistema verticale.

Sièntzia informàtica. S’algoritmu tramperi (parte prima)

de Maurìtziu Sale

In su giru de pagu tempus, fintzas sos utentes comunos de sos sitos sotziales no ant a dèvere prus pònnere su ligàmene de un’artìculu o de su blog issoro pro lu cumpartzire, pro nàrrere, in facebook o in twitter. B’ant a pessare sos sitos (sotziales) matessi a si nche l’incamerare a sa sola e a lu publicare.

Est de importu duncas a avisare. A pònnere in parte a totu sos chi – e sunt a beru medas – pensant de ischire cada cosa. Sos chi, a bisu issoro, paret chi non b’apat peruna trampa a ue nche potzant rùere, cumbintos comente sunt de sa connoschèntzia issoro. Mescamente sos chi tenent un’assentu distacadu pro non nàrrere de superioridade in sos cunfrontos de sa tecnologia e pròpiu de sos sitos sotziales.

Sièntzia alimentare. In sa tomata un’elementu essentziale: su licopene

de Maurìtziu Sale

Sa frùtora e s'ortalìtzia tenent colores vàrios ca cuntenent sustàntzias particulares: sos pigmentos. Casta de elementos genèticos naturales chi lis donant como unu e como un'àteru colore. Ma sos colores de pùmora e birdura non sunt infinidos. In totu sunt chimbe. Su biancu, su birde, su grogu-arantzu, su ruju e su biatu-purpurinu. E sas isfumaduras issoro sunt cajone de aprètziu, difatis sa mesa in ue bi sunt tenet un'assentu prus galanu, apetitosu in prus chi no ordinadu. S'aparèntzia, però, fintzas si est de importu mannu, est petzi una intre sas atziones positivas cajonadas dae sos pigmentos.

Cantu podet èssere minore una rana?

de Maurìtziu Sale

Deretos national geographic URL imàgine

Pagu prus o mancu cantu a una musca. Si narat Paedophryne amauensis e est longa in pessu 7,7 millìmetros. Dae cando, in su 2009, nd'ant comunicadu s'iscoberta in Papuàsia (Pàpua Guinea Noa) - formalizada a livellu sientìficu petzi in su 2012 - si nch'at collidu su tìtulu de vertebradu prus minore de su mundu. Furende·bi·nche·lu a su Paedocypris progenetica, unu pischigheddu presente in Indonèsia, sende chi sas fèminas de custa genia mesurant 7,9 millìmetros. S'agatat in sas furestas tropicales proinosas e sos biòlogos de s'Universidade de istadu, in Louisiana (Iua), chi l'ant istudiada e classificada, bi sunt reventidos, cun pista manna, a nde tzapare unos cantos esemplares. 

No est cosa a nche las sejare in mesu a sa fògia e a s'erva in ue si nche cuant chirchende màndigu e pasu. E in prus iscudent brincos a chentu pro banda chi sunt 30 bias prus longos de sa carena issoro. Sa micro-rana però est in bona cumpangia, a dae chi sas sorrastras suas de sa genia Paedophryne tenent una mannària chi movet dae sos 8,5 a sos 11,3 millìmetros. Sas nostras tenent un' ìndula ispibilla e colores bios, ispramosos chi servint a istrajare sos inimigos naturales, sende chi in sa pedde issoro nche cuant una sustàntzia benenosa e mortale.

Sièntzia. Non sa fustinaga ebbia, ma fintzas s'àghina est amiga de sa vista

de Maurìtziu Sale  

A su chi si leghet in sa chirca publicada dae s'Universidade de Miami, in Flòrida (University of Miami Miller School of Medicine), in sa rivista Nutrition, no est petzi sa fustinaga chi agiudat a cuntènnere sas patologias de sa vista. A illebiare s'istrachidùdine de sa rètina e de s'ogru in generale, b'est fintzas s'àghina. Sa frùtora de Bacchus, prus chi non connota, venerada e tzelebrada finas in Sardigna, agiudat a arressare s'imbetzamentu oculare. Alimentende e amparende sas tzèllulas foto-retzidoras (sas chi rispondent a sa lughe e chi cun sas maladias degenerativas si nche morint crompende·nche a una pèrdida belle totale de sa vista) dae s'òssidu chi s'ingendrat in pare cun sos radicales lìberos (una creze de arga chi tzìrculat in su sàmbene), s'àghina nch'istransit, menguende·las, sas cajones de fartas graes a sa vista e sas probabilidades de dannu in particulare a sa rètina e a su funtzionamentu suo.

Mortu Raymond Tomlinson, su babbu de sa posta eletrònica

de Maurìtziu Sale

Deretos techicorner.com  URL imàgine

S'est rèndidu a 74 annos, su babbu de sa posta eletrònica. Patiat a su coro e sos ùrtimos annos de sa vida sua si nche los at colados bivende in pare cun sa timòria chi, una die o s'àtera, s'òrganu primàriu decretaret sa sentèntzia. Giudìtziu cròmpidu su 5 de martzu in pessu coladu, in intro de note. Fiat su 1971 cando pranteit sas modinas de su progetu chi at mudadu sa vida a milliones de pessones in totu su mundu.

Undas gravitatzionales, cumintzat un'era noa

de Lisandru Beccu

Deretos R. Hurt/Caltech JPL, Url imàgine

Si nch'aberit una pàgina noa istraordinària pro sa fìsica. Sas undas gravitatzionales chi, Albert Einstein aiat prevìdidu in su sèculu coladu, esistint a beru. Las at rilevadas un'aina chi si narat Ligo (Laser Interferometer Gravitational-Ware Observatory) in sos Istados unidos.

Sièntzia. Ite est cussa genia de muschitu chi a bias bidimus bentulende·nos in dae in antis?

de Maurìtziu Sale

• Su fenòmenu

Parent a beru muschistos o bermeddos bolende·nos cara a cara e si movent in pare cun s'ogru. Sunt semper in cue, fissos che micro-pupas e non si nche podent istrajare. Si narant corpus mòbile vitreale e sunt proteinas. Cumparent comente marinende in su bòidu ma nche sunt aposentados bene in su corpus bìdrinu de s'ogru. A banda de intro. Est unu sìntomu chi afrigit pagu prus o mancu su 70% de sos òmines e de sas fèminas in edade. Est a nàrrere intre sos 45 e sos 55 annos. A bias parent farfarùgia, a bias bermeddos e sunt semper a fainu in dae in antis de sa mirada nostra. In intro de su campu visivu e aumentant in nùmeru o mènguant, cunforma a sas cunditziones de sa lughe e mescamente si in dae in antis giughimus un'isfundu paris. In colore uniforme.