In die de oe | Sa decraratzione de indipendèntzia de sos Iua

de Màuru Piredda

 

Fiat su 1776 e in die de oe nascheint sos Istados unidos de Amèrica. In su cungressu de Filadèlfia 13 colonias britànnicas decrareint s’indipendèntzia issoro dae s’impèriu inglesu. A pustis de tale atu incruescheint sas cuntierras intre sos colonos reberdes e s’esèrtzitu de George III. Cun s’acabbu de sa gherra sos Iua otengeint su reconnoschimentu. A cussa gherra de indipendèntzia bi pigheint parte finamentas sa Frantza, s’Ispagna, sas sete provìntzias olandesas, sa natzione indiana de sos Oneida, sos reberdes de su Quebec, voluntàrios polacos e prussianos e sa repùblica de su Vermont. Alleados de s’impèriu britànnicu sos colonos lealistas, s’Àssia-Kassel, su ducadu de Brunswick-Lüneburg, sa cunfederatzione irochesa.

In die de oe | Su Vermont abolit s’iscravitude

de Màuru Piredda

Bandera de sa Repùblica de su Vermont

Pàtria de Bernie Sanders e terra intre sas prus progressistas de sos Iua, su Vermont fuit su primu istadu americanu chi aboleit s’iscravitude. Fiat su 1777 e in cussu annu decrareit s’indipendèntzia dae Londra costituendesi comente Repùblica de sos Montes birdes (a pustis Vermont dae su frantzesu Verts monts). Pigheit parte a sa cunfederatzione in su 1791 annanghende su de 14 isteddos a sa stars and stripes.

In die de oe | Istados Unidos: legales sos cojuios intre omosessuales

de Lisandru Beccu

Lu detzideit una sentèntzia de sa Corte suprema de sos Iua, duos annos a oe, su 26 de làmpadas de su 2015. Su provedimentu, in favore de su cojuiu intre persones de su matessi sessu, resurteit fintzas coerente cun su de 14 emendamentos de sa Costitutzione de sos Istados Unidos. In custa manera totu sos 50 istados de sa repùblica federale si deveint adatare a sa sentèntzia.

In die de oe | S’eviratzione de John Wayne Bobbitt

de Màuru Piredda

In die de oe, a sero, sa segnora Lorena Leonor Gallo disinneit a intrare a s’istòria cun un’idea prus chi no originale. Fiat su 1993 e a su maridu John Wayne Bobbit, sende dormidu, li fereit sa natura toddende·nche·li sa mègius die de s’annu. Cuntenta ma non meda, pigheit sa vetura sua e, a pustis de unos cantos giros de roda, nche l’imboleit dae sa ventanedda. Sa politzia agateit sa “prenda” e bi la torreit a su mere. Sos chirurgos, òmines de vàllia, fadeint su restu torrende·la a sa sede naturale sua. Pro ite sa segnora Lorena disinneit de acumprire custa atzione? «Ca nche crompet a s’orgasmu – nât chi – sena isetare su meu. Òmine egoista est!».

In die de oe | Me culpa de su New York Times

de Maurìtziu Sale

Su 26 de maju de su 2004, su New York Times pùblicat una noa de autocrìtica in ue ammìtit chi no aerent iscumproadu sas fontes pro su chi pertocaiat sa presèntzia de armas chìmicas contra a sa massa, in Iraq. Presèntzia - ammentemus - notificada dae Colin Powell, su segretàriu de istadu americanu de tando, cun unas cantas fotografias satellitares chi aiat giustificadu s'atacu de Bush contra a Saddam in su 2003. Sa diretzione de sa testada leeit su disinnu pro su mea culpa ca, finas a tando e pro sòlitu, si fiant semper ischierados contra a cale si siat gherra. Atroghende chi nche fiant rutos a intro de sa pratera, pro neghe issoro matessi, ca no aiant verificadu si s'orìgine de sa noa ispainada dae Powell esseret verdadera o mancu. S'autocrìtica est essida un'annu a pustis chi Bush decrareit s’atacu, a disacatu cròmpidu, cando nemos aiat agatadu in Iraq peruna arma chìmica de derrota massiva.

In die de oe | A terra s'istàtua de Saddam

de Màuru Piredda

Deretos lìberos. Url imàgine

Fiat su 2003. A pustis de 20 dies de cumbatimentu, sas milìtzias de George W. Bush nch'intreint a Baghdad, sa capitale de s'Iraq Baathista. Fintzas a su 9 de abrile, in pratza de su paradisu, s'istàtua de Saddam Hussein dominaiat soberana. A nche la ghetarre a terra fiat de importu mannu pro sos otzidentales disigiosos de esportare, gasi nargeint, sa democratzia issoro. Fiat comente a iscrìere sos concruos de unu libru cumintzadu in su 1979. Ma non fuit s'acabbu de sa gherra. Nointamen àteras conchistas (sa die a pustis sos curdos nch'intreint a Kirkuk e su 15 rueit sa tzitade nadia de su rais, Tikrīt) e s'annùntziu de su primu de maju (“Missione acumprida”), sa gherra fiat in pessu cumintzende.

In die de oe | Morint a Martin Luther King

de Màuru Piredda

Deretos lìberos. Url imàgine

Martin Luther King unu bisu lu teniat. Su de nche l'acabbare cun sa segregatzione ratziale. Òmine de crèsia, de crèsia batista, auniat sa fide religiosa sua cun sa punna polìtica pro sa cròmpida non violenta a sa fraternidade intre sos òmines. Retzeit su Prèmiu Nobel pro sa paghe in su 1964 e, in su matessi annu, sos Istados unidos aproveint, finamentas gràtzias a issu, sa lege chi pertocaiat sos deretos tziviles. Ma non fiat galu paradisu pro sa comunidade niedda. Fertu dae un'estremista arvu durante una martza de su 1966, lu ochieint duos annos a pustis, in die de oe, in Memphis. Su bisu suo, imbetzes, non si nche morgeit. Sa memòria sua, in pare cun sa de Malcolm X (mancari fautore de sa resistèntzia “cun cale si siat mèdiu”), sighit a bìvere intre sos afroamericanos.

In die de oe | S'arrestu de Miali Schirru, s'anarchista padriesu

de Màuru Piredda

A Miali Schirru lu connoschimus finamentas gràtzias a su libru de su giornalista silanesu Pepinu Fiori e a sa cantzone “Kenze Neke” de s'omònimu grupu combat-rock thiniscolesu. Nàschidu in Pàdria su 1899, biveit in Putumajore e, in antis de nche brincare su mare conca a sos Istados unidos, l'arresteint pro sas pesadas torinesas contra a sa gherra, su 1917. In su 1920 nche crompeit a Amèrica e in cussos annos cumintzeit a frecuentare sos anarchistas de New York collegados a su giornale “L'adunata dei refrattari”. Ma su disìgiu de ochìere a Benito Mussolini fiat mannu, e pro cussu motivu moveit conca a Itàlia (faghende tapa in Frantza, in ue s'ovieit cun Emìliu Lussu). In die de oe, su 1931, l'arresteint in Roma. «Si diat pòdere callare, diat pòdere negare – iscrieit Fiori –. Ma issu, Schirru, non si callat. Deretu, sena isetare chi bi lu pregontent, totu narat, cun intzidu e fieresa. Unu disafiu a su fascismu. Una proa de atza». Cundennadu su 28 de maju dae su Tribunale ispetziale pro s'amparu de s'istadu, lu ochieint sa die a pustis. Deghe sardos.

In die de oe | Essit a campu Facebook

de Màuru Piredda

Universidade de Harvard, Istados unidos de Amèrica, 2004. Mark Zuckerberg, Eduardo Saverin, Andrew McCollum, Dustin Moskovitz e Chris Hughes bogheint a campu, in die de oe, sa rete sotziale Facebook. Progetada, a comintzu, petzi pro sos istudiantes, oe (cunforma a sa paràula de òrdine issoro) nos diat dèvere agiuare a mantènnere sos cuntatos cun sas persones chi connoschimus o amus connòschidu (o cherimus connòschere). Devènnida oe una faina totalizante, paret chi nemos nche la potzat pònnere a banda. A non cunsiderare a Facebook in contu de informatzione – at naradu Emily Bell in sa Columbia journalism review pagas dies a oe – est comente «a aboghinare a sas àeras». Incriminada pro acasagiare noas farsas e acusada de amplificare faeddos de màdrighe discriminatòria, sa rete Facebook abarrat sa pratza virtuale pro milliones de utentes peri su mundu. E duncas est finamentas a disponimentu pro sos messageris de libertade, giustìtzia sotziale, rispetu, agualidade. Facebook est in donu ma, cunforma a su ditzu, su prodotu semus nois. Dae su mese de trìulas de su 2016 sa prataforma tenet s'interfache finamentas in sardu.

Sa Trampa de s'amparu intzivile

de Màuru Piredda

Deretos Getty. Url imàgine

Donald Trump no est unu nemos. E non si podet nàrrere chi non siat faghende nudda. Sos meledos suos los aiat acraridos in sas primàrias e in sa campagna eletorale. Como chi nch'est intradu a sa Domo arva, a sos disinnos b'est annanghende sa firma. Esecutivos. E su criu de su pensu suo nch'est totu cantu in unu cuntzetu ebbia: amparu. Ma de cale casta?

In die de oe | Sos Istados unidos nch'imbiant sos indianos a sas riservas

de Lisandru Beccu

A pustis de sa cursa a s'oro e de s'invasione de sos Montigros Nieddos dae parte de sos Istados unidos, sas tribùs indianas si rebelleint e pongeint in motu sa gherra Sioux. A pustis de assàchios, de batallas e de acordos fallidos, su 31 de ghennàrgiu de su 1876 su guvernu americanu ordineit a sos americanos nadios a si nche tramudare a sas riservas. In printzìpiu si trataiat de campos de re-educatzione, a pustis petzi de “ìsulas de residèntzia” in ue sos indianos podiant mantènnere sas usàntzias issoro. Est a nàrrere lager, in ue bengeint persighidos, ochidos e ispogiados de cada cosa. Petzi in su 1924 resesseint a conchistare su deretu de votu.

Trump detzidet, su muru si faghet

de Lisandru Beccu

Deretos Nanopress

Unu muru at a partzire sos 3.200 chilòmetros intre Mèssicu e Istados unidos. Est custu su progetu de Donald Trump chi aiat giai antitzipadu in campagna eletorale. Una barriera arta e longa chi controllet sos passàgios e chi blochet sos emigrantes, est a nàrrere una torrada in segus de belle trinta annos.

Dakota: Trump cunfirmat s'oleodotu

de Lisandru Beccu

Deretos Reuters

Cun duos corfos de manu su Presidente nou de sos Istados unidos at dadu cumintzu a sos progetos pro su fràigu de sos oleodotos Dakota Access e Keistone Xl. «Dae como in susu, in sos Istados unidos amus a sighire a fraigare condutos...comente amus semper fatu in su tempus coladu» at naradu Donald Trump.

Obama, peruna clemèntzia pro Leonard Peltier e Mumia Abu-Jamal

de Màuru Piredda

Deretos Wikimedia. Url imàgine

Nemmancu intradu a sa Domo arva, e a pustis de sas gherras preventivas de Bush, su de 44 presidentes de sos Istados unidos de America retzeit su prèmiu Nobel (semper preventivu) pro sa paghe. In pagos fiant, tando, a antitzipare a Baricco: belle peruna mìmula, belle totu cantos de acordu. Oe, sa mùsica est pagu prus o mancu che pare cun innos a su gosu pro sa democratzia Iua e pro sos atos de clemèntzias bogados a campu. Chelsea Manning nch'at a essire dae presone in su mese de maju de ocannu, ma petzi ca Julian Assange aiat promìtidu de si cunsignare s'in casu l'aerent gratziada (e difatis, a dae chi no l'ant gratziada, paret chi su fundadore de Wikileaks si nch'abarret in ue nch'est). Peruna libertade, imbetzes, pro Leonard Peltier, s'ativista americanu nadiu cundennadu a nche mòrrere in intro pro àere – nât chi – ochidu duos agentes Fbi in su 1975. Pagas rias de risposta, a sa rechesta de gràtzia, dae banda de su dipartimentu de giustìtzia: «Comente prassi, no iscobiamus sos motivos de sa detzisione». Matessi sorte pro Mumia Abu-Jamal, militante afro-americanu de sas Panteras nieddas e giornalista: acusadu de àere mortu unu politzoto durante un'isparatòria, l'aiant cundennadu a sa pena capitale in su 1982. Cuntestados ambos sos protzessos dae banda de sos sustenidores de sos deretos tziviles.

In die de oe | In sos Istados unidos cumintzat su proibitzionismu

de Lisandru Beccu

Su guvernu de Washington, su 16 de ghennàrgiu de su 1920, cun un'emendamentu, proibit sa fabbricatzione, s'importatzione, su cummèrtziu e su trasportu de s'alcol. Totu est acontèssidu gràtzias a sa pressione forte de grupos religiosos nòdidos pro moralismu e fundamentalismu estremu. Movimentos chi resessiant a mòvere sas pedinas de sos disinnos polìticos de su guvernu. Sa die in fatu de su provedimentu su preju de sos alcòlicos nche pigheit a sos isteddos e s'ismannieit su mercadu de contrabbandu.

Diesel-gate nou? FCA narat chi nono

de Lisandru Beccu

S'agentzia americana pro s'amparu de s'ambiente at notificadu unas cantas violatziones de sas normas pro su chi pertocat sas emissiones in sos motores diesel de sa Fiat-Chrysler Automobiles. In su mirinu b'at 104mìgia veìculos produtos in sos Iua.

In die de oe | Richard Stallman comintzat a isvilupare a Gnu

de Màuru Piredda

Richard Stallman, deretos lìberos. Url imàgine

“Gnu No est Unix”, est custu su sentidu de s'acrònimu Gnu, su sistema operativu ideadu dae Richard Stallman. In die de oe, su 1984 comintzeit a l'isvilupare impreende petzi aplicativos lìberos. Pro su programadore, su sistema propietàriu diat àere pòdidu impedire sa collaboratzione intre sos ativistas. «Chèrgio ispaniare – gasi Stallman – libertade e cooperatzione; chèrgio sa mègius sotziedade. Pro custu Gnu est a litzèntzia pùblica cun permissos de autore (copyleft in inglesu, Ndr)». Oe Gnu est abbinadu a unos cantos nùcleos (kernel), a comintzare dae Linux, cun paritzas distributziones. Stallman, presidente de sa Free software foundation, fiat membru de su Consìgiu consultivu de TeleSur finas a su 2011: si nch'andeit in polèmica cun sa propaganda pro-Gheddafi.

Cantu est bona s'erba de Hollywood?

de Màuru Piredda

Deretos Cnn. Url imàgine

Su 9 de santandria sos californianos no ant votadu petzi pro nche sètzere unu presidente nou in Washington. In pare cun sos tzitadinos de su Maine, de su Nevada, de s'Arizona e de su Massachusetts, ant votadu finamentas pro sa legalizatzione (cun finalidades ricreativas) de sa marijuana. E sos californianos, in majoria, ant votadu chi emmo. Ma custu resurtadu fintzas sende bonu, nessi a su chi nos contant sas crònacas de sas ùtimas oras, non fiat bastante, a cantu paret. Sa note in pessu colada b'at àpidu chie at disinnadu de manivugiare s'iscrita “Hollywood”, in Los Angeles, mudende·la in “Hollyweed”, in ue “weed” est erba. Paret chi non siat sa prima bia chi lu fatzant.

Obama contra a sa Rùssia, Trump contra a sa Tzina. Ite b'at a acontèssere?

de Màuru Piredda

Deretos Getty. Url imàgine

S'espulsione de 35 funtzionàrios russos operantes in sos Istados unidos, acusados dae s'amministratzione Obama de àere interferidu in sas eletziones presidentziales de s'atòngiu, nch'est colada in sos mèdios de informatzione comente una torrada a sas cuntierras de sa gherra frita. «Apo emìtidu un'òrdine esecutivu – sunt sos faeddos de su presidente publicados eris in su situ de sa Domo arva – chi previdet autoridade prus manna pro rispòndere a unas cantas atziones informàticas». «Santzionados» finamentas su Gru (servìtziu de informatziones pro sas fortzas armadas russas) e su Fsb (erede de su Kgb). «Custas atziones – at annantu Obama – non sunt sa risposta definitiva a sas atividades agressivas de sa Rùssia. Amus a sighire cun àteras atziones seberende cando e in ue, ma unas cantas no las amus a publitzizare».

Sa vitòria de Trump e s'ispantu de domo nostra

de Màuru Piredda

Deretos Ap images. Url imàgine

Istados unidos tintos a ruju, a su nessi pro su chi pertocat su colore impreadu pro marcare sos republicanos in sa cartina eletorale. Su capotatzu nieddu Donald Trump nch'at barigadu dae pagas oras sos 270 delegados chi li bastaiant pro coronare su bisu de nche cròmpere a sa Domo arva. A pustis de sa conchista de su Wisconsin e de s'annùntziu de Associated Press, totu sos mèdios ant faeddadu de vitòria republicana (finamentas pro su chi pertocat su Cungressu). Ispantu peri sos opinionistas de domo nostra chi como sunt aberende sa gara de su “e como?”.