Caledònia Noa: prontu su referendum

de Lisandru Beccu

«Cherides chi sa Caledònia Noa tèngiat soberania prena e siat indipendente?». At a èssere custu su cuesitu de su referendum chi sos caledonianos ant a a agatare in s'ischeda eletorale su 4 de santandria.

In 95mìgia pro sos deretos de sos presoneris

de Lisandru Beccu

Deretos: Marisol Ramirez | Argazki Press

Sa manifestatzione de eris in Bilbao at collidu a pare belle 100mìgia persones. Babbos, mamas e fìgios, punta a dae in antis, pro sustènnere sos deretos de sos presoneris polìticos bascos (los presos vascos).

In die de oe | Fausto Coppi binchet su Tour de France

de Màuru Piredda

Monumentu - Deretos Massimiliano Galardi

Fausto Coppi aiat in pessu bìnchidu su Giro d’Italia. Su 1949 pigheit parte a su Tour de France pro sa prima bia, ma su cumintzu non fuit de sos mègius. Petzi a sa de sete tapas si lasseit a palas sas positziones prus crìticas de sa classìfica binchende sa cronomètrica Les Sables d’Olonne/La Rochelle. S’àteru italianu a bìnchere una tapa, a pustis de tando, fuit Fiorenzo Magni, a sa de 10. Su toscanu besteit sa màllia groga fintzas a su 18 de trìulas, cando bi nche la “fureit” su cumpàngiu suo Gino Bartali. Ma cun sa vitòria de sa de 17 tapas, Coppi imponeit su domìniu suo. Tres sos pòdios conchistados; belle 11 sos minutos dae Bartali (segundu in classìfica); 81 sos puntos in sa classìfica iscaladores. De prus, su campione piemontesu fuit su primu a bìnchere in su matessi annu Giro e Tour.

In die de oe | S’assàchiu de sa Bastille

de Màuru Piredda

S’istiu frantzesu de su 1789 fuit prus chi non caente. Sas contraditziones de cussa fase istòrica fagheint crèschere sa tendèntzia prus cunsighente intre sos rivolutzionàrios de su de tres istados, sa burghesia. Unu riflessu de s’arrennegu semper prus mannu de sa populatzione parigina. In die de oe s’acontessida sìmbulu de sa rivolutzione, ma sas orìgines las agatamus carchi die in antis. S’11 de trìulas sa destitutzione de su ministru de sas finàntzias Jacques Necker, cun ideas progressistas; su 12 su cumintzu de sas protestas; su 13 sa nàschida de sa milìtzia tzitadina; su 14 s’assàchiu de s’Hôtel des Invalides (in cherta de armas) e, a pustis, de sa Bastille (pro sa bruvura). Dae su 1880, su 14 de trìulas est die natzionale in Frantza.

In die de oe | Si nche morit Jim Morrison

de Màuru Piredda

Fiat su 1971 e in die de oe si nche morgeit James Douglas Morrison, est a nàrrere Jim, su re tziligherta, su poeta elètricu. Issu, in pare cun Ray Manzarek, John Densmore e Robby Krieger, fundeit su grupu chi, pighende su nùmene dae sas “ghennas de sa sapia” de Aldous Huxley (e de William Blake), iscrieit intre sas mègius pàginas de su rock de sos annos ‘60. Teniat petzi 27 annos cando si rendeit. Oe pasat in su campusantu pariginu de Père Lachaise.

In die de oe | Naschet Antoine de Saint-Exupéry

de Lisandru Beccu

S'autore de Su printzipeddu (Le petit prince) nascheit, in die de oe, in Lione. Fiat su 1900. Antoine de Saint-Exupéry non tengeit pitzinnia alligra. Su babbu nche lu perdeit chitzo e pagu tempus a pustis si nch'andeit fintzas su frade. A 26 annos fiat giai pilota de aèreu: curriat peri sos chelos frantzesos pro cunsignare sa currispondèntzia postale. A pustis, cun su cunflitu mundiale, s'arruoleit in s'Armée de l'Air, chi diat èssere s'Aeronàutica militare frantzesa de como. Fuit in custos annos chi iscrieit s'òpera maistra sua. Su 1944 si nche morgeit in su Mare Mediterràneu, cara a sa costa marsilliesa, bersalliadu, forsis, dae un'aèreu inimigu de s'aviatzione militare tedesca.

In die de oe | Sa prima essida de sos frores malignos de Baudelaire

de Màuro Piredda

"Sos frores de su male", est a nàrrere chentu poesias partzidas in chimbe setziones: Spleen et ideal, Les Fleurs du mal, Révolte, Le vin, La mort. A Charles Baudelaire bi las publicheint in die de oe, su 1857, aunidas pro sa prima bia. In antis de tando unos cantos versos bideint sa lughe imprentados in revistas e antologias. Unos cantos "frores" fiant betzos de tres lustros o barda (Une nuit que j'étais près d'une affreuse Juive e À une dame créole). S'òpera cajoneit, deretu, iscàndalu mannu. Pro sas autoridades frantzesas, chi non nche podiant collire sa potèntzia evocativa e sa fundudesa tràgica, fiat un'afrontu a sa morale, petzi perversione màcabra. Pro issu, Baudelaire, fiat imbetzes unu biàgiu conca a s'inferru de sa vida. Ma su poderiu costituidu lu protzesseit e lu cundanneit. Intre sos chi ant sustènnidu a su poeta tocat de ammentare a Victor Hugo: «Sos frores bostros - iscrieit in una lìtera - alluinant e brillant che a sos isteddos». In s'editzione de su 1861, Baudelaire b'annangheit una setzione noa, sos Tableaux parisiens.

In die de oe | S'istàtua de sa libertade arribat a Noa York

de Lisandru Beccu

Sìmbulu de giustìtzia e de libertade, s'istàtua de Noa York nascheit cun sa punna de istrìnghere su raportu intre Frantza e Istados Unidos a 100 annos dae sas rivolutziones issoro: sa frantzesa e sa gherra de indipendèntzia americana. In su 1878 s'ingennieri Frédéric Auguste Bartholdi avieit sos traballos de su chi diat èssere divènnidu, luego, unu de sos sìmbulos americanos. Su progetu de s'òpera previdiat fògios de ràmene traballados a isbaltzu dae Gustave Eiffel e, pro abarrare lèbia, sa banda de intro de s'istrutura deviat abarrare bòida. Su 1884 l'inaugureint in Parigi, s'annu a pustis nche la leeint a s'àtera ala de su mare pro nche la collocare in sa Liberty Island de Noa York. Intreit a su portu in die de oe.

In die de oe | S'eletzione de Valéry Giscard d'Estaing

de Maurìtziu Sale

Valéry Marie René Georges Giscard d'Estaing, est istadu presidente de sa repùblica frantzesa. A sa càrriga bi crompeit pròpiu in die de oe, su 1974 e la serveit fintzas a su 21 de maju de su 1981. Ma cun pagos votos de iscartu. Si nch’istesieit dae su pensu de De Gaulle e sos prus lu valuteint, a su tempus, unu grandu reatzionàriu fintzas si, sos primos meses de presidèntzia chircheit de sustènnere propostas progressistas. Comente a Les changement dans la continuité una genia de ossimoru chi no l’aiant perdonadu mancu sos matessi cumpàngios de partidu. Republicanu de màdrighe liberale, fiat nòdidu pro s'esseret semper ischieradu a favore de su federalismu europeu e pro esseret istadu su primu presidende de sa Cunventzione europea pro su venidore de s'Europa. Òrganu pro tempore de s'Ue fuit un'istitutzione chi dureit su tantu de un'illampigiada: in pessu duos annos. E crompende petzi a unu de sos obietivos prefissados, sa Costitutzione europea. Fintzas a cajone de su referendum de su 2005 chi nde cheriat sa negatzione promòvidu cun fortza dae Frantza e Olanda.  Referendum in ue mescamente sos frantzesos voteint pro nche l'abolire.

In die de oe | Si nche morit Louis XV. A pustis suo su dilùviu

de Màuru Piredda

Versailles. Url imàgine

Die de sutzessione, su 10 de maju de su 1774, in su rennu de Frantza e de Navarra. Cun sa dispedida de Louis XVI, su fìgiu Louis-Auguste nch'àrtziat a s'iscrannu de Versailles in pare cun sa mugere Marie Antoinette de Àustria. A Louis XV s'amante sua, Madame de Pompadour, bi lu nargeit: «A pustis nostru su dilùviu». E gasi acontesseit. A sos sovranos noos sa rivolutzione los pigheit ambos a codditos, in tretos de Varennes, cando si nche fiant fuende dae Frantza e, a pustis, nche li segheit sa conca.

In die de oe | Frantza: Sarkozy su de 23, Hollande su de 24 presidentes

de Màuru Piredda 

In die de oe sos frantzesos voteint su presidente issoro su 2007 e su 2012. In ambos sos ballotàgios su disafiu fiat intre sos sotzialistas e sos gollistas de s'Ump. Su 2007 bincheit Nicolas Sarkozy contra a Ségolène Royal. Sarkozy cumintzeit a pigare nuscu de Eliseu durante sas pesadas de sos apendìtzios pariginos (pro issu b'aiat“canàllias” de nch'ispèrdere ebbia), una borta sètzidu in s'iscrannu torreit a nch'acurtziare sa Frantza a sos Istados unidos a pustis de sa parèntesi Chirac. Cajoneit grandu arrennegu intre sos traballadores cun sa proposta sua in contu de pensiones. In su 2011 mustreit a su mundu sa mannosia frantzesa cun s'interventu in Lìbia. Ma perdeit contra a François Hollande, chi de Ségolène Royal fuit su cumpàngiu. Ma de sotzialismu nemmancu s'umbra. Peruna furriada a manca in contu de interventos militares (Mali, Repùblica tzentru-africana) e disìgios de nch'artziare sa Frantza a potènzia mundiale pedende gherra contra a sa Sìria de Assad. In economia sa sua non fiat pro seguru una polìtica de manca e, pro su chi pertocat s'atzione interna, torreit a balangiare cunsensos a pustis de sos assàchios islamistas de su 2015. Ma a contos male fatos si bi torrat. Sos sotzialistas (e gasi etotu sos gollistas) non crompent a su ballotàgiu de su 2017 lassende campu lìberu a Emmanuel Macron e a Marine Le Pen.

In die de oe | S'abdicatzione de Napoleon Bonaparte e sa fua a s'ìsula de Elba

de Lisandru Beccu

Napoleon Bonaparte s'abbigeit deretu chi sa derrota fiat arribende. A pustis de s'ùrtimu refudu de paghe de su zar Aleksandr I, in Fontainebleau firmeit s'abdicatzione chi però li permiteit de mantènnere sos tìtulos nobiliares. Fiat s'11 de abrile de su 1814. Sas dies in fatu, bestidu de austrìacu pro non si fàghere connòschere dae sos inimigos, si nche fueit a s'ìsula de Elba, traessende totu sa Frantza e imbarchende·si in Marsìllia. Abarreit deghe meses in Portoferrajo, in su palatzu de sos molinos, e fundeit su Printzipadu de s'ìsula de Elba.

In die de oe | Parigi: inaugurant sa Turre Eiffel

de Maurìtziu Sale

Sa Turre Eiffel - Deretos Wikipedia

Domìniga 31 de martzu de su 1889, 128 annos a oe, batijeint in Parigi sa turre metàllica prus famada de su mundu. Cuntzepida pro esaltare su progressu iscientìficu e tecnològicu e destinada a una vida curtza, sa Turre Eiffel est imbetzes divènnida sìmbulu de sa Tzitade Lugorosa. S'òmine, in totu su mundu, at semper chertu dimustrare sa potèntzia sua fraighende òperas istremenadas. Sos colossos sunt ispainados pagu prus o mancu in totue movende dae sas Piràmides egìtzias, dae su Colosseu romanu, sighende cun s'Istàtua de sa Libertade americana e colende fintzas - pro ite nono - dae su Bastione casteddaju de Saint Remy. Sa suprematzia in carchi manera deviat essire a campu e cadaunu si la sesteit a garbu suo. Sa femme de fer, sa fèmina de ferru comente costumeint a li nàrrere sos frantzesos, la cumintzeint in su 1887, cun 50 ingennieris e pagu prus o mancu 200 operajos. Fiant partzidos a chie fraighende, sos 18.030 cumponentes, e a chie collende·los a pare, in su situ in ue galu oe si podet abbaidare. «Duos annos pro la fraigare e s'eternidade pro l'istimare», narant galu oe sos frantzesos.

In die de oe | 1956, s'indipendèntzia de su Marocu dae sa Frantza

de Màuru Piredda

Istiqlal, su partidu natzionalista, nascheit in su 1944. Ma a sa soberania in terra issoro, sos marochnos bi crompeint in su 1956, in die de oe. Si narat chi su protzessu retzeit duas castas de agiudu. Una direta, est a nàrrere sa pressione de sos Istados unidos e de sa Grandu Bretagna; una indireta, est a nàrrere sas resistèntzias prus chi no atzudas de sos pòpulos algerinu e indotzinesu. Sa Frantza, pro custos motivos, comintzeit a negotziare fintzas a su reconnòschimentu de s'indipendèntzia. In s'iscrannu reale nche setzeint a Mohammed V (como su nebode, Mohammed VI). Chie no at conchistadu s'indipendèntzia est imbetzes su Sahara otzidentale (pro s'Onu est unu “territòriu no autònomu”): galu sena solutzione sa cuntierra intre su Marocu e su Fronte Polisario.

In die de oe | Su Concorde intrat in servìtziu

de Lisandru Beccu

Deretos clipperarctic

Pagu prus o mancu totu sos chi sunt nàschidos in su sèculu coladu s'ant a ammentare su Concorde, aèreu produidu dae s'Aérespatiale paris cun sa British Aerospace. Fiat nòdidu pro sas alas a delta ogivale e pro sa setzione orientàbile de su murru. S'aèreu cumintzeit su servìtziu de collegamentu su 21 de ghennàrgiu de su 1976 in sas lìnias Parigi-Dakar-Rio de Janèiro e Londra-Bahrain. A pustis de un'intzidente, in su 2000, e cunsiderende chi sos costos de gestione diveneint tropu artos, British Airways e Air France detzideint de no impreare prus cussa genia de aèreu.

In die de oe | Presentadu su progetu pro s'Èuro-tunnel

de Lisandru Beccu

Deretos Pascal Rossignol/Reuters 

Frantza e Inghilterra, cun s'idea de àere unu collegamentu suta-marinu, presenteint su progetu de s'Èuro-tunnel. Fiat su 20 de ghennàrgiu de su 1986. A pustis de un'annu s'acordu lu ratificheint ambos sos guvernos. Sa galleria, longa prus de 50 chilòmetros, collegat a Cheriton cun Calais. Pagu prus o mancu sunt 39 sos chilòmetros chi nche colant in fundu de su mare, su restu in sa terra firma. Sos traballos cumintzeint in su 1987 e in su 1994 sa Regina Elisabetta e su Primu ministru frantzesu François Mitterrand inaugureint s'infrastrutura.

Frantza: a abarrare disconnessos est lege

de Maurìtziu Sale

In Frantza, dae prima die de ghennàrgiu, est intrada in vigore sa norma chi garantit su deretu  a abarrare disconnessos dae sa rete.  Ite cheret nàrrere e, mescamente,  a ite diat servire? No est su deretu a nche mòrrere su telefoneddu, ma su deretu a non retzire messàgios, de posta eletrònica o àteru, foras de s’oràriu de traballu. Sa Frantza crompet a primu in custa genia de normas, fintzas si in Germània b’at una cosa serente, ma unu regulamentu internu petzi pro sos dipendentes de sa  Volkswagen. Su deretu istabilidu dae sos frantzesos  est imbetzes una girada de prua, ca pertocat totu su mundu de s’economia issoro e no una parte ebbia. Sa chistione est bastante sèria si si pensat chi, cada die, in totu su mundu sos messàgios de posta eletrònica nche bàrigant sos 200milliardos, sena contare sos messageddos in curtzu chi nch’imbiamus cun àteros aplicativos mòbiles. Custa creze de comunicatziones est istremenada e podet ingendrare fintzas patologias psicològicas de importu, comente nos acrarint unos cantos istùdios sientìficos.  E tenet finas efetos in sa pràtica fitiana, ca nemos at a pòdere prus brigare o santzionare a chie non rispondet in s’istante a messàgios imbiados a ora de traballu. A bìdere istemus si sa lege frantzesa  – chi pro como pertocat petzi aziendas cun prus de 50 dipendentes –  at a batire profetu reale. Diat èssere cosa bona, in s’ìnteri, a nos avesare a bìvere disconnessos e a nos gosare unos cantos momentos de libertade. Unu balàngiu mannu, a sa segura, in contu de salude.

In die de oe | Parigi, s'assàchiu a Charlie Hebdo

de Màuru Piredda

Deretos Carlos Latuff. Url imàgine

Fiant sas 11.30, fiat mèrcuris. In carrera de Nicolas Appert sos redatores de Charlie Hebdo fiant oviende·si pro disinnare su chi deviat essire a campu cun su nùmeru imbeniente. Sàtira, pro unos cantos petzi ingiùrgias. Mescamente pro sos duos òmines caratzados chi, armados de Kalashnikov e alabende a deus, pigheint àteros disinnos. Dòighi sos mortos in un'iscuta, àteros si rendeint a pustis. Truncados pro semper sos lapis de Charb, Wolinsky e àteros disinnadores de primore. Lapis a bias blasfemos, mescamente cando si faghiant befe de su profeta Muhammad. Sas fainas de sa rivista sighint a nch'àrtziare a sas primas pàginas cada bia chi, mancari sena dolu, nch'inferchint sa resòrgia in unas cantas feridas, o fartas. Est acontèssidu pro su terremotu de s'Itàlia tzentrale e at a acontèssere galu. E a banda su “je suis”.

Salah Abdeslam abarrat sena avocados

de Lisandru Beccu

S'ùnicu atentadore chi est subravìvidu a sos atentados de Parigi, in su mese de santandria de su 2015, at a abarrare sena defensores legales. L'ant annuntziadu sos avocados suos in un'intervista a s'emitente Bfmtv.

«Nois ischimus e nde semus cumbintos, ca nos l'at naradu, chi no at a faeddare e at a ricùrrere a su deretu de abarrare a sa muda. Ite cherides chi fatzamus? L'aìamus giai naradu dae sa prima die chi si s'assìstidu nostru no aeret faeddadu nois no lu diamus àere defensadu prus». Custas fiant sas paràulas de Sven Mary e de Frank Bertos, sos legales de Salah Abdeslam.

S'imputadu frantzesu est acusadu de àere fatu parte de s'iscuadra de assàchiu chi ochieit 130 persones, in Parigi, sa note de su 13 de santandria. Dae su 27 de abrile nch'est inserradu in una presone a sud de sa capitale frantzesa, in isolamentu, e est vìdeo-bardiadu 24 oras subra de 24.

Frantza: culleras, furchetas e gorteddos de plàstica finas a su 2020

de Màuru Piredda

Deretos Tpi. Url imàgine

Bator annos pro s'adeguare. Est custu su tempus chi su guvernu frantzesu, aprovende unu disinnu de lege pro sa «transitzione energètica» e sa «crèschida birde», at impostu a sos produtores de pratos, tassas, furchetas e culleras de plàstica. Dae su 2020 su divietu at a èssere totale e, dae tando, at a èssere possìbile prodùere petzi trastes biodegradàbiles, a tales chi potzant èssere compostados. Favorèvoles sos ambientalistas chi, in custu disinnu, bident unu resurtu de sa cunferèntzia parigina "Cop21". Ma b'at chie narat chi nono. S'assòtziu Pack2Go Europe, chi aunit sos produtores de imballàgios, diat chèrrere chi s'Ue intervèngiat contra a su paisu membru pro impèigos a sa «tzirculatzione lìbera de sas mercantzias». Pro su segretàriu generale Eamonn Bates non bi diat dèvere àere nemmancu garantzias pro s'ambiente ca nât chi, cun sa còntiga de sa biodegradabilidade, sa gente nch'at a imbolare totu peri sos sartos.